In sos rastros de sa dissidèntzia
Ghia a su Caminu de sa Dissidèntzia de Orgòsolo
B’at biddas chi si rugrant, e àteras chi ti rugrant cun s’istòria issoro, e ti càmbiant. Orgòsolo est gasi: una boghe chi ti abarrat in pitzu, un’istòria chi no agabbat mai de caminare.
Cada perda, cada muru pintadu, cada mudìmene intre sos padentes de su Supramonte contat sa matessi istòria: chi inoghe sa libertade no est mai istada unu donu, ma una conchista. Una conchista pro difèndere sas ideas, sos valores e, medas bortas, sa terra pròpia. Custu Orgòsolo l’at dimustradu a su mundu intreu cando est essida in sas crònacas natzionales cun sa Rebellia de Pratobello de su 1969, contra a sa costrutzione de unu polìgonu militare in un’àrea de pastura.
Ma Pratobello no est un’eventu nàschidu dae su nudda. No est fìgiu de su casu e no est capitadu inoghe chene una resone. Orgòsolo tenet un’istòria longa, longa meda, de luta, de rebellia, de isfida a su podere costituidu. Custa istòria, però, est meda prus pagu connota: non nos sunt abarradas figuras, non tenimus artìculos de giornales, non tenimus intervistas. E puru, si podet galu lèghere in su territòriu suo, intre àreas naturales, arrastos archeològicos, crèsias de campagna e biddas abbandonadas. Pro custu est nàschidu “Su Caminu de su Rebelle”: un’itineràriu chi unit in unu contu ùnicu sos logos sìmbulu de s’istòria tzivile sua. Un’àndala in màchina o, pro sos prus isportivos, in bitzicleta intre su tzentru, sa campagna e su monte. Rugrende sos logos in ue sa comunidade orgolesa at difèndidu sa dignidade, sa terra e sa libertade sua.
Sa partèntzia: ex munitzìpiu de Orgòsolo
Totu partit dae su Comunu Vetzu, s’ex munitzìpiu de Orgòsolo, in sa carrera printzipale. Su chi fiat su coro de sas detzisiones e de sas manifestatziones tziviles est oe su puntu de cumintzu de unu biàgiu chi unit istòria, paesàgiu e memòria.
Sa prima cosa chi si bidet est su murale mannu in sa fatzada, intre sos prus bellos e fotografados de sa bidda: “Concimi, non proiettili”, unu tìtulu chi torrat a pigare unu de sos islogans nàschidos in sa Rebellia de Pratobello, e chi cun su tempus est divènnidu una decraratzione de identidade.
S’òpera est istada fata in su 1984 dae Francesco Del Casino, pintore de Siena e mastru de educatzione artìstica, arribadu a Orgòsolo in su 1964. Est istadu intre sos primos a cumprèndere chi sos muros de Orgòsolo podiant divènnere un’iscola a chelu abertu: una manera de contare s’istòria, sa polìtica, sa vida de cada die cun s’arte. Custu murale est nàschidu subra de un’afriscu prus betzu, pintadu in su 1976 e a pustis iscontzadu cando ant torradu a acontzare su munitzìpiu.
S’òpera incluit sas aberturas de s’edifìtziu – ghennas, bentanas, curridores – comente pro ammentare chi sa partetzipatzione populare de sos orgolesos a sas lutas e a sas manifestatziones est oramai una parte chi non si podet cantzellare de s’istòria de custu edifìtziu.
Est fata de tres iscenas, de lèghere dae manca a destra, in s’istile chi non faghet a confùndere de Del Casino, influentzadu dae sa pintura cubista. In sa prima est pintada, cun tonos iscuros, un’iscena de gherra: sas trintzeas de sa Prima Gherra Mundiale e, in giosso, un’òmine feridu, corcadu in terra, chi istringhet unu cartellu antimilitarista.
Est Emilio Lussu, capitanu de su 151° regimentu de sa Brigata Sassari, parlamentare, antifascista e fundadore de su Partidu Sardu de Atzione in su 1921. In giosso, sas paràulas famadas suas, naradas a sa Càmera in maju de su 1922, cando sos fascistas si fiant aprontende a martziare subra Roma:
Non pro unu prammu de làcana indedda
amus betadu a su bentu sa giovania nostra,
ma pro un’ideale prus artu de libertade e de giustìtzia…
In su tzentru, unu corteu de òmines e fèminas de cada edade rugrat s’iscena. Ma no est unu corteu solu, ne una die sola: Del Casino ponet in un’unda sola de gente sas lutas medas chi ant atraessadu custa terra. Bi sunt sas protestas contra a sos pianos de rinàschida de sos annos Sessanta e Setanta, cussos chi promitiant isvilupu e ant giutu fàbricas e velenos; bi sunt sos metalmecànicos de Otzana, finas a su Cussìgiu de Fàbrica issoro; e in su coro de totu, sa luta chi inoghe non s’ismèntigat: Pratobello. Banderas, istrisciones, colores chi si faghent rujos, unu pòpulu unidu in sa defensa de sa terra e de sa dignidade sua. Subra su corteu, sos islogans in sos cartellos e in sos manifestos sunt còpias de cussos imprentados de a beru in sa protesta non violenta de su 1969, una de sas vitòrias tziviles prus mannas de sa Sardigna de su Noighentos.
A destra, unu ritratu mannu de Lussu, paris cun una parte de su telegramma chi at imbiadu a sa populatzione pròpiu in cussas dies de luta: «Su chi est capitende in Pratobello contra a su pastoriu e a s’agricultura est provocatzione colonialista, pro custu m’intendo solidale chene cunditziones cun sos pastores e cun sos massajos chi non si sunt arrèndidos. Si essere istadu in cunditziones de salude diferentes dia èssere in mesu a issos».
“Concimi, non proiettili” no est petzi unu murale: est unu manifestu tzivile chi intritzat arte e memòria colletiva. Chi contat s’identidade nostra.
Sa proa chi sa rebellia, in Orgòsolo, no est petzi unu gestu.
Est una manera de istare in su mundu. Chi at sinnadu totu s’istòria nostra.
Segunda tapa: Crèsia de Santu Marcu (Santu Malhu)
“Dissidèntzia” est una paràula simple, ma a intro tenet su pesu de unu mundu. Benit dae su latinu dissidere, dae dis-, “indedda, in àteru logu”, e sidere, “èssere sètzidu”. Cheret nàrrere, a sa lìtera, a si sèere in àteru logu: a no ocupare su postu chi t’ant dadu. Su dissidente no est chie fuit, e nemmancu chie atacat: est chie abarrat, ma in àteru logu. Chie abbistat sas cosas dae sa matessi mesa e issèberat un’àtera cadira. E inoghe, in Orgòsolo, dissentire at tentu semper unu sentidu prus fungudu: cheret nàrrere a non s’acomodare in sas detzisiones pigadas dae àteros, a tènnere sa terra suta de sos pees e sa dignidade in sos ogros.
Cheret nàrrere aguantare.
Sunt medas sas formas de dissidèntzia chi ant atraessadu s’istòria de Orgòsolo: sas de una bidda chi at difèndidu sa terra, s’abba e sa boghe sua dae sas intromissiones de foras cun assembleas, manifestos, ocupatziones. Semper chene violèntzia, cun sa partetzipatzione de totus: fèminas, òmines, pitzinnos e antzianos.
Una de custas est sa protagonista de sa segunda tapa de s’itineràriu nostru, sa Crèsia de Santu Marcu. Custa istòria càpitat in su 1931, o annu IX de s’Era fascista.
Dae pagos annos, in Itàlia su podere de Mussolini aiat cantzelladu cada forma de democratzia: sas leges de su 1926 aiant abolidu sìndigos e cussìgios comunales, sostituidos dae unu podestà nominadu deretu dae su guvernu e dae una consulta de pagos òmines seberados dae susu. In Orgòsolo, comente in àteros logos, sas detzisiones no aparteniant prus a sa bidda. Ma bi fiat una cosa chi nemos si cheriat fàghere pigare: sa terra comunale, cussa chi dae sèculos fiat de totus.
Su 27 de nadale de su 1930, in su munitzìpiu, su podestà at firmadu un’atu chi at cambiadu totu: una “pèrmuta” cun su Demàniu de s’Istadu. Ufitzialmente fiat unu cuncàmbiu de terrinos, ma in realidade s’Istadu si pigaiat sos tretos mègius, e a su Comunu li abarraiant cussos marginales. Sa parte prus fèrtile e pretziosa de su territòriu de Montes colaiat de manu chene chi sa populatzione nde ischiret nudda.
Cando sa noa s’est isparghinada, s’arrennegu est pigadu. Sos pastores, chi in cussas pasturas biviant dae generatziones, ant bidu violadu unu deretu antigu: cussu de su connotu, sa règula no iscrita chi naraiat chi cada famìlia teniat s’ispàtziu suo e nemos lu poniat in duda. Sa note intre su 24 e su 25 de abrile de su 1931, calicunu at iscritu in sos muros de su campusantu e de sas crèsias de Santa Rughe e de Santu Pedru fràsias chi nemos aiat mai tentu su coràgiu de nàrrere: “Orgòsolo, ischida·ti, bèndidu ant su Comunale”. “Santos, agiudade·nos, bèndidu ant su Comunale”.
Fiat un’avisu, unu tzichìrriu intzididu in sa perda.
Su mangianu a pustis, in sa crèsia de Santu Marcu, sa bidda s’est riunida pro una festa meda sentida in Orgòsolo. Comente cada annu, essende Santu Marcu sa festa traditzionale de sos crabàrgios, si daiat a sos pitzinnos sa ita, petza crua de berbeghe e pane. A custa die fiat ligadu fintzas unu ritu antigu: sas fèminas orgolesas, portende cun issas un’imboligheddu de cotone cun sos oos de su bermeddu de seda autòctonu, sa “ratza Orgòsolo”, si moviant in protzessione dae Santu Perdu a Santu Marcu. Sa protzessione capitaiat in sa die chi, a traditzione, si cunsideraiat cussa de cando cumintzaiant a frorire sas murichessas, s’ùnicu recatu de sos bermeddos de seda.
Ma cussu 25 de abrile sas cosas sunt andadas in àtera manera.
Sas fèminas, una a pustis de s’àtera, a pustis de sa missa sunt essidas dae sa crèsia e sunt andadas a su munitzìpiu. Cussa die non giughiant in sinu petzi sos oos de su bermeddu, ma s’arrennegu e sa dignidade de una bidda intrea. Comente sa guàrdia at abertu su portale, una chimbantina de issas est intrada a fortza in s’edifìtziu. Sas fèminas ant bogadu a foras sos impiegados, ant respintu su prèide chi chircaiat de mediare e ant serradu su portale cun unu ferru de caddu. Pro tres dies e tres notes ant ocupadu su Comunu, dormende in terra, papende in pees, chirchende in armàrios e calàscios sos atos de sa pèrmuta. Est istada una protesta colletiva e coragiosa, chi at custrintu sas autoridades a reagire: dae Nùgoro sunt arribados chentu carabineris pro pònnere fine a s’assèdiu. Ma sas fèminas non si sunt arrèndidas finas a cando no ant otentu una promissa iscrita: sas terras comunales non diant èssere istadas bèndidas nen tzèdidas a su Demàniu.
A sa rebellia ant partetzipadu fintzas ex amministradores de sa bidda – intre issos sos ex sìndigos Francesco Mesina e Giovanni Andrea Battasi, e s’ex assessore Giovanni Antonio Seruis – paris cun su professore antifascista Giovanni Valenti de Gorìtzia, cunfinadu polìticu in Orgòsolo, chi est istadu cundennadu a un’annu de presone.
Giovanni Andrea Battasi, naradu Tadeu, de su 1867, est istadu intre sos chi ant pagadu su prètziu prus artu. Su 20 de maju l’ant arrestadu in sa bìngia sua e acusadu de èssere unu de sos promotores de sa rebellia. L’ant mandadu pro duos annos a su cunfinu de politzia in Bella, in Basilicata, cun s’acusa de “ispuntzonamentu e istorbu de s’òrdine pùblicu”. Dae sos documentos ischimus chi at pedidu prus bortas de èssere liberadu pro motivos de salude, ma sas autoridades ant respintu cada rechesta, timende chi poderet torrare “a ispuntzonare sa populatzione”. Est torradu a domo in santandria de su 1932, gràtzias a s’amnistia cuntzèdida pro sos deghe annos de s’arribu de su fascismu.
S’episòdiu de Santu Marcu est abarradu in sa memòria comente sa prima forma manna de dissidèntzia colletiva de Orgòsolo. Est istada sa die in ue sa bidda, unida, at naradu chi nono: nono a sas detzisiones impostas dae susu, nono a sa bèndida de sas terras suas, nono a s’ingiustìtzia. Cussu “nono” de su 1931 at abertu su caminu a totu sas batallas chi sunt bènnidas a pustis.
Sa de tres tapas: Su Dentes
Rugrende s’àrea de Montes paret belle de las intèndere galu, sas fèminas, aboghinende e difendende su territòriu issoro. Firmende·si in custa àrea de pasu cugutzada de padentes de èlighe, si podent giobiare porcos iscapos, bacas in pastura, crabas brinchende dae una roca a s’àtera.
Un’àrea de assèliu e de pasu chi però tenet sa crae pro nos agiudare a cumprèndere dae ue naschet custu ispìritu de rebellia orgolesu, e barbaritzinu in generale. Non si podet cumprèndere s’istòria de Orgòsolo si non si tenet contu de ue est, intre sos montes de su Supramonte.
Su monte est su logu pro etzellèntzia in ue sa vida est prus tosta, ma no est mai sola. Lu mustrant unas cantas traditziones de sa cultura agropastorale sarda, comente sa paradura: si unu pastore perdiat su tàgiu, totus donaiant unu cabu de bestiàmene pro torrare a fàghere su chi fiat andadu pèrdidu. Fernand Braudel (1902-1985), istòricu frantzesu, iscriiat chi su monte est responsàbile, cantu, si non prus, de su mare, de s’isulamentu de sas populatziones. Ma non petzi.
Su monte est s’amparu de sas libertades,
de sas democratzias e de sas repùblicas rurales.
Fernand Braudel
In totu su Mediterràneu si podet bìdere comente sas àreas de monte, mescamente cussas prus marginales e perifèricas, tèngiant tratos in comunu. Sunt tretos antiurbanos, logos foras de s’istòria manna, chi parant fronte a sas dominatziones. Tretos chi ant in comunu un’ugualidade materiale de fundu, una polarizatzione sotziale iscassa o reduida, sa resistèntzia a sas pretesas de s’Istadu de tzentralizare e de controllare.
Custu est capitadu fintzas in Sardigna, mescamente cun s’arribu de sos romanos, cando su mundu comunitàriu e pastorale de sa Sardigna de intro s’est agatadu a fronte de s’istrutura urbana e geràrchica imposta dae su podere coloniale. Dae una parte sos sardos, ligados a s’impreu comunu de sas pasturas e a un’echilìbriu orizontale intre sas persones; dae s’àtera Roma, chi at introduidu su latifundu, sa propiedade privada e sa lege iscrita.
Comente iscriet Giuanne Lilliu, su babbu de s’archeologia sarda, est istadu «su nodu istòricu chi at partzidu sa Sardigna in duos»: sa Romània de sas tzitades e de sos campos ordinados, e sa Barbària de sos montes, galu prena de cultura nuràgica e rurale. In custa segunda ìsula, chi incluit fintzas Orgòsolo, est nàschidu unu modellu de comunidade chi at imparadu a si difèndere, a si règere a sa sola, a parare fronte a sos poderes de foras. Una fighting society, comente diant nàrrere sos istudiosos.
Si su pranu rapresentaiat s’òrdine de s’Istadu, su monte est divènnidu su logu de s’autonomia, de s’agiudu a pare, de sa libertade cumpartzida. Est dae custa distàntzia antiga de bisuras chi si podet cumprèndere su naturale orgolesu: sa fide in sos ligòngios de intro, sa difidèntzia pro su chi arribat dae foras, sa fortza colletiva de chie preferit a gestire sa realidade sua cun sas manos suas.
Sa “dissidèntzia” orgolesa est duncas un’istòria chi naschet dae sa tziviltade nuràgica, chi inoghe in Barbàgia est durada finas a su sèculu VI a pustis de Cristu, e curret, comente unu filu de abba sutaterra, finas a sas resistèntzias prus reghentes.
Sa de bator tapas: Pratobello
Semus in su 1969. Unu perìodu complicadu pro s’Itàlia, de luta: su movimentu de su Sessantoto non s’est galu istudadu e in sas fàbricas si ponet in pee s’“atòngiu caente”.
Fintzas inoghe, in Orgòsolo, est s’annu chi at a colare a s’istòria comente su de sa Rebellia de Pratobello. Una rebellia non prus contra a s’impèriu romanu, nen contra a su podestà fascista: custa borta contra a s’Istadu italianu e a s’esèrtzitu suo.
A pustis de unos cantos esertzìtzios de politzia fatos s’annu in antis, in maju de su 1969 s’esèrtzitu annùntziat chi cheret pònnere in s’àrea unu polìgonu de tiru temporàneu pro sa Brigata Trieste, unidade de fanteria nàschida a pustis de sa gherra in su cuadru de sa NATO. Su 27 de maju in sos muros de sa bidda essit un’avisu: pro duos meses s’àrea at a èssere impreada comente polìgonu de tiru. Un’àrea de 12 mìgia ètaros de terrinu, chi incluit sas pasturas comunales mègius, intre cussas fintzas sas de Pradu, a làcanas cun su comunu de Fonne.
Sos pastores ant a dèpere tramudare in àteru logu 40.000 cabos de bestiàmene, cun un’indennizu de 30 liras a sa die pro berbeghe: un’ofesa, si si pensat chi petzi su pàsculu de sacu costat 75 liras su chilu. Ma, prus de totu, in bidda nemos creet a sa paràula “temporàneu”. Sa timòria est chi, comente giai capitadu in àteros tretos de sa Sardigna, sa base diventet permanente.
Dae sos primos de làmpadas, Orgòsolo divenit un’assemblea manna e naschet una forma de resistèntzia non violenta. Totus partètzipant: pastores, bratzantes, istudiantes, fèminas. Su 7 de làmpadas, s’assemblea populare cunvocat una manifestatzione dimustrativa in Pratobello pro dare «unu primu avisu a sas autoridades militares e polìticas chi ant detzisu a arbìtriu de invàdere sos territòrios nostros». Sos tentativos de mediatzione de su cummissàriu prefetìtziu, de sa cuestura e de sos sindacados non giughent a nudda. Sos orgolesos refudant sos indennizos: cussa terra non tenet prètziu. Cando calicunu proponet de si apellare a su Parlamentu, sa risposta de sa comunidade, però, est firma: «Su terrinu de luta de sos pastores no est su Parlamentu».
A dispetu de sa fortza de sos orgolesos, s’Istadu non tenet intentzione de torrare a palas e su 19 de làmpadas cumintzant sos esertzìtzios. Ma Orgòsolo no l’atzetat: tres mìgia orgolesos òcupant in paghe sas pasturas. Sètzidos in terra, cun sas manos in artu, faghent fronte a sos sordados. B’est fintzas tziu Battista Corraine, naradu Zoeddu, de belle chentu annos. Si ponet in antis de sos càmion de sos sordados, artu e mannosu, e cando unu militare li òrdinat de si tirare a una banda, rispondet petzi: «Deo tèngio belle chentu annos, e si mi faghides male, no isco si bois ais a campare chent’annos comente a mie». Unu gestu simbòlicu, abarradu in sa memòria de sa bidda comente sa figura matessi de sa resistèntzia tzivile.
Fèminas e pitzinnos segant sos filos de su telèfonu, òmines e giòvanos àrtziant a bratzos sas camionetas pro las tirare dae su passàgiu, àteros si ponent a costàgiu de sos bersàllios pro non lassare isparare. Sas fortzas armadas rispondent cun rastrellamentos e arrestos: nche giughent chèntinas de manifestantes, ma sa bidda non si firmat. Sa comunidade intrea sighit a presidiare s’artipranu, die e note.
Sa polìtica locale proat a cuntènnere su discuntentu, mentras Emilio Lussu, oramai antzianu, mancari non potzat partetzipare a sas protestas, imbiat unu telegramma de sustegnu a sa populatzione. In su telegramma definit su chi est capitende in Pratobello una provocatzione colonialista contra a su pastoriu e a s’agricultura. Cunsìderat sos indennizos ofertos dae s’Istadu un’ofesa, unu palliativu chi non cantzellat ma agravat s’ingiustìtzia, e afirmat chi chie tenet cussèntzia de sos deretos suos no los bendet a pagu prètziu. Sa responsabilidade, iscriet, no est de sos militares ma de sa polìtica. Concruit pedende chi sos militares si nch’andent deretu e chi su polìgonu agabbet, in nùmene de su traballu, de sa produtzione e de sa democratzia.
A s’ùrtimu, s’Istadu est custrintu a tratare: una delegatzione de rapresentantes polìticos e nono (tres pastores, unu bratzante, unu camionista, un’istudiante de su Tzìrculu democristianu e su presidente de su Tzìrculu de sos giòvanos) andat a tratare cun su Ministru de sa Defensa Luigi Gui e su Sutasecretàriu Frantziscu Cossiga. Torrat cun una promissa iscrita: su polìgonu de Pratobello at a èssere iscontzadu, sos esertzìtzios s’ant a firmare intro de austu e non s’at a fàghere mai una base permanente.
Abbistada dae oe, est istada una vitòria colletiva, nàschida dae s’unione de una bidda intrea: fèminas e pitzinnos in prima fila, pastores, artesanos e istudiantes a costàgiu. In Pratobello Orgòsolo at isseberadu sa fortza de sa non violèntzia contra a sa fortza de sas armas e at dimustradu chi sa resistèntzia podet èssere fintzas custu: difèndere sa terra e sa dignidade sua chene si nche lassare bìnchere dae s’òdiu.
Pro chie lu cheret, si podet torrare a su tzentru de sa bidda in su matessi caminu de s’andada: Orgòsolo est in ie, a curtzu, pronta a acollire chie cheret serrare su caminu in ue totu at tentu cumintzu.
Chie imbetzes sèberat de sighire in sas orminas de sa disubbidièntzia podet andare prus a in antis, colende pro sas domos de janas de Salhopasa – tres tumbas ipogèicas iscavadas in sa roca, intre sas cales nd’essit a pìgiu sa prima, cun su foghile rituale ispantosu suo.
Sas domos de janas sunt una de sas espressiones prus antigas e prus incantadoras de sa cultura sarda: tumbas ipogèicas iscavadas in sa roca giai in su Neolìticu, chi contant ritos e sìmbulos de comunidades ligadas meda a sa terra. In su 2025 custu patrimòniu ispantosu est istadu reconnotu dae s’UNESCO, in intro de su situ seriale “Tradizioni funerarie nella Preistoria della Sardegna: le Domus de Janas”.
Como est arribadu su momentu de intrare in s’àrea agrìcula prus importante de Orgòsolo. In cue, intre bìngias e campos laorados, nos isetat un’àtera istòria de resistèntzia, prus antiga ma galu bia: un’istòria chi allegat de abba, de podere e de benidore.
Sa de chimbe tapas: Locoe
Ite est un’utopia? Un’ìsula chi non b’est, ma chi calicunu, conchitostu, proat su matessi a fraigare. Medas narant a sa Barbàgia “un’ìsula in intro de s’ìsula” pro espressare sa diferèntzia sua dae su restu de sa Sardigna. Inoghe est dae semper biu un’ispìritu gherradore, diferente, rebellu, fìgiu de unu bisu chi naschet in sa terra, intre sos muritos gurdos, in sos mudìmenes. Su bisu de chie sighit a crèere chi un’àtera manera de bìvere siat possìbile. Idealistas o visionàrios, at a èssere su tempus a lu detzìdere. De seguru Oscar Wilde teniat sas ideas craras subra su valore de sas utopias:
Una carta de su mundu chi non cuntenet su Paisu de s’Utopia
no est digna mancu de una mirada, ca lassat a foras
s’ùnicu Paisu a ue s’Umanidade arribat semper.
Su progressu no est àteru che s’istòria de sas utopias chi si faghent beras.
A s’ispissu, però, su chi pro unos est utopia, pro àteros est distopia, unu bisu malu. Est capitadu in s’istòria de custa ìsula cando si sunt cuntrastadas duas bisuras de su mundu, comente amus bidu in su cuntrastu intre sa tziviltade nuràgica, comunitària e pastorale, e cussa imperiale e geràrchica de Roma. Est capitadu fintzas in su Noighentos, in su cuntrastu intre sa manera de bìdere agropastorale, raighinada in sa comunidade, e sa de sa sotziedade de sos consumos, chi cheriat cungiare, isviare e isfrutare una de sas risorsas prus pretziosas de custos logos: s’abba.
Colada sa bidda, s’àndala achirrat in su pranu piticu de Locoe. Unu tretu de bìngias, olias e campos. Inoghe si diat èssere dèpida fraigare una diga de binti milliones de metros cùbicos pro produire energia elètrica. Pro s’Istadu fiat modernidade, isvilupu, benidore. Pro sos orgolesos una cundenna: prus de dughentos ètaros de campos de pònnere suta de s’abba. Su 6 de martzu de su ’47 sa bidda at rispostu comente ischit fàghere: totus paris. Milli e chimbighentas persones sunt faladas in pratza, cun sas fèminas in prima fila, a difèndere sa terra issoro.
In segus de su progetu bi fiat sa famìlia Gallisai de Nùgoro, famìlia nòbile antiga chi si fiat dada a s’imprenditoria. Farina, pasta, talcu, astra, tzeràmicas, eletritzidade: sos Gallisai aiant agiudadu a tramudare Nùgoro dae bidda pastorale a tzitade industriale, unu sìmbulu de su nou chi fiat arribende. Ma inoghe, in Locoe, duos mundos si sunt abbistados in sos ogros. Dae una parte sa comunidade agropastorale, chi de s’abba nde faghiat vida, pane e cumpartzidura. Dae s’àtera sa sotziedade de sos consumos, chi de s’abba nde cheriat fàghere energia, profetu, podere. Abba pro abbare contra a abba pro produire. E gasi s’utopia de su progressu at mustradu sa cara dòpia sua: promissa pro chie detzidiat, pèrdida pro chie patiat. Gràtzias a sas protestas e a s’apògiu de su Comunu, su progetu de sa diga s’est firmadu, ma no est mortu de su totu.
In su 1957 sa dita Gallisai at otentu su decretu de cuntzessione pro fàghere sa diga, cun unu progetu meda a s’assimìgiu de su de in antis, e su 25 de freàrgiu de su 1959 sunt arribados a Locoe sos tècnicos pro fàghere sos rilievos in s’àrea.
Su discuntentu est torradu a tzocare, siat de sos propietàrios de cussas terras siat de sa comunidade e de su Comunu: protestas unidas chi ant giutu a s’abbandonu de su progetu in cussas àreas. Sa terra est abarrada a su pòpulu, e cun issa un’àtera idea de benidore: un’utopia diferente, non fata de tzimentu ma de libertade.
Est su momentu de torrare a bidda, ma, in antis de s’ùrtima tapa, si podet fàghere una pasada a sas domos de janas de Su Calavriche, de pagu prus o mancu su 3500 a.C. Tres sepulturas iscavadas in su granitu, cun galu a intro arrastos de pintura.
Sa de ses tapas: Sa Pandela pro Orgosolo
A pustis de Locoe, su caminu adobiat unu bisu chi est de totus: unu mundu chene gherras. Gino Strada, cofundadore de Emergency, a chie l’acusaiat de èssere un’utopista li rispondiat chi pro issu fiat unu cumplimentu, no un’ingiùliu. E chi s’utopia:
Est su sale de sa vida, dat unu sentidu a s’impinnu de cada die, creat movimentu,
dat una resone forte pro colare dae su “deo” a su “nois”. Cale si siat conchista
chi at sinnadu su caminu de s’umanidade, in cada campu,
cumintzende dae su de sa sièntzia, fiat un’illusione, un’intuitzione,
finas a sa die in antis de devènnere realidade.
Est dedicada a s’utopia de sa paghe s’ùrtima tapa de s’àndala: pretzisamente Sa Pandela pro Orgosolo. Inaugurada in su 2016, depet su nùmene a “Pandela”, chi in sardu orgolesu cheret nàrrere bandera. Prus in particulare, Sa Pandela est s’istendardu chi portat sas figuras de Santu Pedru Apòstolu, patronu de Orgòsolo, e chi aberit cada 29 de làmpadas sa protzessione manna in onore suo. Su monumentu s’ispirat a custa traditzione.
Ideada dae Francesco Del Casino – su professore de Siena chi at contadu s’ànima de Orgòsolo cun sos murales suos – e fata paris cun Teresa Podda, Pino Muggianu e totu sa comunidade, Sa Pandela est un’installatzione de muradura e de tzeràmica chi acollit a chie arribat in bidda. Pro bìndighi dies, deghinas de persones ant traballadu a costàgiu: chie donende tempus, chie materiales, chie petzi una manu. A pustis de àere netadu s’àrea in su caminu Nùgoro/Locoe, est istada posta s’istrutura de tzimentu, a pustis est istada imbiancada e, a s’ùrtimu, sunt istadas annantas sas tèsseras de tzeràmica chi faghent su mosàicu de una mama cun duos pitzinnos: sìmbulu universale de vida, acollida e isperu.
Pompiende dae a curtzu, si bidet una figura giòvana chi retzit una columba in sa manu, gestu de paghe chi ligat sa terra a su chelu. In unu costàgiu de s’istrutura, unos cantos versos de Juvanne Pira, poeta, pastore e boghe de su cantu a tenore de Orgòsolo, sunt un’innu a su pastoriu e a s’amistade. In punta, tres columbas de ferru batidu chi abbistant s’orizonte: sìmbulu de paghe, ma fintzas de libertade e de continuidade. Comente chi su bisu de unu pòpulu poderet de a beru pigare su bolu.
Gasi Orgòsolo at prantadu sa Pandela sua in s’intrada de sa bidda: no una bandera de gherra, ma una bandera de paghe, fraigada paris, perda a pustis de perda, comente si faghet in sas festas populares, cando cadaunu dat sa parte sua. S’invitu est iscritu a costàgiu, in sos versos de Pira:
Faghimos d’amistade unu nuraghe.
Dae sa resistèntzia de sa tziviltade nuràgica a sa rebellia de Santu Marcu, colende pro Locoe finas a Pratobello, sa matessi boghe atraessat sos sèculos: sa de una comunidade chi no at mai agabbadu de nàrrere “nono” a sas impositziones, tramudende sa luta in cussèntzia e sa disubbidièntzia in identidade. Oe cussa boghe allegat in sos murales, in sas cantzones, in sas poesias, in sas istòrias de chie in Orgòsolo s’impinnat a aguantare chene distrùere, a fraigare unu mundu mègius.
E gasi, torrende a su tzentru de sa bidda, si podet fàghere un’ùrtima pasada in sas Cantinas di Orgosolo, nàschidas dae su coràgiu de produtores piticos unidos in una matessi bisura: tramudare sa terra, paris, in benidore.
Una manera bona pro serrare su biàgiu – e pro brindare, forsis cun unu càlighe de Cannonau, a su dissidente chi sighit a caminare in intro de cadaunu de nois.