Assunta
Assunta, chi cussa die in Pratobello bi fiat
Sa memòria, a bortas, est totu in una paràula. In Orgòsolo cussa paràula est Pratobello. E bastat a la nàrrere pro chi totu torret: sas boghes, su prùere, s’isetu, s’ànimu. Teniat 24 annos cando in su 1969, paris cun totu sa bidda, at isseberadu de ocupare su territòriu comunale pro s’opònnere a s’arribu de s’esèrtzitu.
S’Istadu aiat annuntziadu chi diat àere postu unu polìgonu militare in un’àrea de pastura pùblica, dae semper fundamentale pro sa vida de sos pastores. Su chi pariat una detzisione falada dae artu at fatu tzocare una de sas protestas prus unidas e patzìficas de s’istòria sarda reghente. “Nos semus mòvidos boghe a boghe. Ma a mangianu chitzo sa bidda fiat giai bòida, bi fiant totus, mannos e minores, pitzinnos de fasca puru.”
“Naraiant chi fiat provisòria, ma nois ischìamus chi, una borta intrados, non nde diant èssere essidos prus”, sighit Assunta. Sos pastores abarraiant a dormire a foras, in su territòriu, e sas fèminas ghiraiant a bidda e torraiant a sa die a pustis. Totus aiant una parte, mancari “sas fèminas fiant in prima fila. Comente semper. Prus assacheddadas, ma fintzas prus rispetadas: pro custu sos òmines chircaiant de èssere galu prus chietos”.
Est istada una protesta patzìfica, ma detzisa. Sos militares chircaiant de frenare sa protesta: “Aiant fatu una genia de chircu, unu cungiadu. Cando agataiant a calicunu nche lu giughiant a cue intro, comente chi nos aerent giai pigados. Ma su territòriu fiat tropu mannu, sa gente si fiat isparta in totue. Non podiant fàghere nudda.” A s’ùrtimu, s’esèrtzitu si nch’est dèpidu andare. “Est istada una vitòria vera. Fìamus mannosos, e lu semus galu.”
Assunta allegat de cussu tempus cun s’assèliu de chie at bidu colare tantas istajones, ma sa boghe s’allughet cando s’ammentat de sas betzas chi abboghinaiant a sos elicòteros, de s’orgòlliu colletivu, de sa cussèntzia de àere bintu paris. “Tando si difendiat sa terra ca si biviat de cussa terra. Si nos l’aerent pigada, diamus èssere agabbados in sa misèria.”
Galu oe partètzipat a sas manifestatziones in totu s’ìsula. “Como però semus in pagos. Sos giòvanos bi sunt, ma parent unu pagu prus iscèticos. Forsis no ant galu cumpresu cantu est grave sa situatzione.” E puru, cando bidet pitzocos chi allegant cun passione in una pratza, li torrat s’isperàntzia. “So fiera de issos. Si nche depent petzi ammentare de sas raighinas. Mai ismentigare sas raighinas.”
A pustis de una vida de traballu e de sete fìgios crèschidos, oe Assunta faghet parte de un’assòtziu orgolesu chi traballat pro sa biodiversidade e coltivat un’ortu cun sèmenes antigos. Mantenet bia una memòria cuncreta, fata de terra, de istajones e de erbas chi nuscant de dignidade e de libertade. “Amus fatu fintzas cursos de inferchida e de reconnoschimentu de sas prantas. Su fenugru agreste cun sas patatas est licantzu”, narat cun unu risitu ma cun boghe firma. Ca pro issa, Orgòsolo est galu unu logu de difèndere. Non pro nostalgia, ma pro amore.
“Custa terra nos l’imbìdiant totus. E si no l’amparamus nois, chie l’at a fàghere?”